Βύρων Λεοντάρης (για το ταξίδι που δεν τελειώνει...)

(Βύρων Λεοντάρης-Γιάννης Στεφανάκις)

Ένα απόσπασμα από το αφιέρωμα του περιοδικού μας (τεύχος 9) 

στον ποιητή 

Βύρωνα Λεοντάρη  

Παίζοντας τὸ κεφάλι μας στὰ γράμματα

τοῦ Θωμᾶ Ἰωάννου

Συνήθως, οἱ ποιητὲς θεωροῦν αὐτονόητη τὴν ἀξία τῆς γραφῆς καὶ παρὰ τὶς κατὰκαιροὺς ἐνστάσεις τους ὀμνύουν σὲ αὐτή. Ὅμως, τὸ «συνήθως» δὲν ἀποτελεῖὀργανικὸ μέρος τοῦ ποιητικοῦ λόγου. Ἐξάλλου, ἡ ποίηση ἀνθεῖ ἐκεῖ ὅπου φύεται τὸ «σπανίως» καὶ ἐξασθενεῖ ὁ κανόνας. Αὐτὸ τὸ «σπανίως» ἔρχεται νὰὑποστηρίξει μὲ τὸ ἔργο του ὁ ποιητὴς Βύρωνας Λεοντάρης.

   Ἴσως κανεὶς ἄλλος νεοέλληνας ποιητὴς δὲν ἔθεσε σὲ ἀμφισβήτηση τόσοἔντονα τὴν ἴδια τὴν ποίηση. «Θνητὸς τῆς ποίησης ὁ λόγος/ ἀλλὰ ἀπὸ ἀνάξιο φόβο τὴν ἀθανασία ζητάει».¹ Ἐκκινώντας ἀπὸ τὸν Καρυωτάκη, ὁ Λεοντάρης ἐπεκτείνει τὴν προβληματικὴ στὸ μὴ περαιτέρω. Τεντώνει τὸ σχοινὶ τόσο ποὺ κινδυνεύει νὰσπάσει. Δὲν παίζει μὲ τὰ λόγια του καὶ σχεδὸν προκαλεῖ τὴ μοίρα του.

   Δὲ διστάζει νὰ ἐξαπολύσει ἕνα δριμὺ κατηγορῶ ἐνάντια στὴν ποίηση καὶ κατ’ἐπέκταση στὸ ἴδιο τὸ ποιητικὸ ὑποκείμενο: «Ἢ μήπως μὲ τὴν ποίηση δὲν κάνεις κι ἐσὺ τὴν ἴδια δουλειὰ μὲ μένα… Δὲν μακελεύεις σωθικά, δήμιε ψυχῶν;».² Ὅμως, συμβαίνει τὸ παράδοξο ὅτι ὁ λόγος του ἐν τέλει λειτουργεῖ ὑπερασπιστικὰ γιὰ τὴνἴδια τὴν ποίηση, ἂν καὶ δὲν τὴν ἀθωώνει ποτέ. Ὁμολογεῖ τὸν ἐφιάλτη τῆς ἐνοχῆς του, «Γιατὶ εἴμαστε τὸ ἔγκλημα ποὺ μᾶς ἔγινε —αὐτὸ εἴμαστε…»³, δίχως ὅμως νὰμοιράζει ἔμμετρα συγχωροχάρτια εἰς ἑαυτὸν καὶ ἀλλήλους. «Τὴν καταδίκη μου ζητῶ/ τὴν ἐνοχή μου θέλω νὰ ἀποδείξω/ μὰ ὅλα τὰ δικαστήρια μὲ ἀποπέμπουν δὲν ἀναγνωρίζουν τὸ ἔγκλημα τῆς ὕπαρξης»⁴. Ἡ παράδοση τοῦ ποιητῆ στὶς «Ἀρχές», ἀντὶ νὰ ἐπιταχύνει τὴν κάθαρση, ἐμποδίζει τὴν ἀπονομὴ μιᾶς «ἀνθρώπινου» τύπου δικαιοσύνης, καθὼς ὁ κοινωνικὸς μηχανισμὸςἀποδεικνύεται ἀπαράσκευος νὰ συλλάβει τὸ ἀποτρόπαιο τῆς ὕπαρξης. «Σκίστηκεὁ ἄνθρωπος στὰ δυό, σκίστηκε ἡ πράξη»⁵ καὶ μιὰ ὁριστικὴ διάσχιση διαπερνᾶ τὸσῶμα τῆς ποίησης, ποὺ καθιστᾶ σχεδὸν ἀδύνατη τὴν ἀποτροπὴ τοῦ διαμελισμοῦτης.

   Συνειδητοποιεῖ ὁ Β.Λ. τὴν ἐγγενῆ ἀδυναμία τοῦ ἀνθρώπου νὰ ἀρθρωθεῖ σὲἀρτιμελῆ λόγο ὕπαρξης καὶ ἐνδεχομένως θέλει νὰ διαχωρίσει τὴ θέση του, ψελλίζοντας τὸ ἄρρητο: «ὄχι ποιητὴς – ἕνας ἀνίατα ἄρρωστος, ποὺ προσποιεῖται τὸν ἀνίατα ἄρρωστο…»⁶.Ὅμως, πέρα ἀπὸ τὴν πρόσποίηση ἢ τὴν ὑπόκρισηἀσθένειας, ὁ ἄνθρωπος-ποιητὴς πάσχει ὁ ἴδιος καὶ μάλιστα ἔχει ἀπὸ τὸ πρῶτο του ποίημα ἐπισημάνει τὴ ρίζα τῆς κακοδαιμονίας μας. «Ἤμασταν ἄνθρωποι πολὺ/ Ἄνθρωποι ὣς τὴν τελευταία αἱμόπτυση τῆς δύσης»⁷. Γνωρίζοντας ἀπὸπρῶτο χέρι τὴν πιθανότητα ἕνα στόμα νὰ ξερνᾶ, νὰ φτύνει αἷμα, ξέρει νὰ μετρᾶ τὰλόγια του.

   Ἡ γραφὴ μαρτυρᾶ μὲ τρόπο μοναδικὸ τὴν ἐσωτερικὴ αἱμορραγία τῆς ὕπαρ­ξης καὶ ἡ κρισιμότητά της ὀφείλεται στὸ ὅτι κομίζει διαρκῶς ἕνα SOS. Ἡ ἐξω­στρέφεια ποὺ ἐμπεριέχει ἡ ἄρθρωση τῆς ἐσωτερικῆς περιπέτειας, ὀφείλει νὰ σέβεται τὴνὑλικὴ καὶ συμβολικὴ ἀξία τοῦ αἵματος. Ἡ μελάνη δὲν μπορεῖ νὰ ἐξι­σωθεῖ μὲ τὸαἷμα, ὅσο κι ἂν ἐπιμένουν πολλοὶ στὴν υἱοθέτηση μιᾶς στάσης ζωῆς-γραφῆς, ποὺ ἀποζητᾶ τὴ φωτεινὴ ἅλω τοῦ ὁσιομάρτυρα. Ὁ ἔντεχνος λόγος εἶναι μιὰἀναπαράσταση, μίμηση μιᾶς πράξης καὶ ἑνὸς «κινήματος» τῆς ψυχῆς ποὺ ὅσοἐπιτυχὴς κι ἂν εἶναι, δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ ὑπολείπεται τῆς σημασίας ἑνὸς αἱμορραγικοῦ συμβάντος. Ἡ ζωτικὴ ἀνάγκη τῶν ποιητῶν νὰ ἔχουν θεατὲς στὸμαρτύριό τους, διαμορφώνει συχνὰ μιὰ ποίηση ποὺ ἐπαιτεῖ τὸ θαυμαστικὸ ἔλεος τοῦ κοινοῦ.

   Ὅμως, στὴν περίπτωση τοῦ Λεοντάρη ἀποκρυσταλλώνεται μὲ τρόπο ψύχραιμοἡ κατάσταση διαρκοῦς ἔκτακτης ἀνάγκης τοῦ ἀνθρώπου, δίχως νὰ φωνάζει γιὰβοήθεια, παρὰ ἐκπέμπει ἕνα σῆμα κινδύνου, ἡ ἀποκρυπτογράφηση τοῦ ὁποίουἐπαφίεται στὸν παραλήπτη. «Ὡστόσο δὲ σ’ ἀπάτησα, σοῦ λέω,/ οὔτε ἔκρυψα οὔτε εἶπα· ἐσήμανα. Τί φταίω/οἱ ἄνθρωποι ἂν δὲν μποροῦν νὰ διακρίνουν/πὼς κάθε σῆμα σῆμα εἶναι κινδύνου;»⁸ Ἡ ποίηση τῆς προσωπικῆς ἐνοχῆς ἀπαιτεῖσυλλογικὴ εὐθύνη, ἀποζητώντας συνενόχους. Ἡ παλάμη τοῦ ποιητῆ, ποὺ φέρειἐγχάρακτη μιὰ στατιστικὴ πιθανότητα, ποὺ ἡ ἑρμηνεία της εἴθισται νὰ καλεῖται μοίρα καὶ νὰ διαβάζεται ἀπὸ ἄλλους στὸ χέρι μας, δὲν μπορεῖ νὰ εἶναι ἁπλωμένη ζητιανεύοντας. Ἡ παλάμη τῆς ποίησης τοῦ Λεοντάρη παρέμεινε πεισματικὰκλειστή, ὄχι σχηματίζοντας μιὰ γροθιὰ (ὅπως τόσες καὶ τόσες ποὺ ὑψώθηκανἀερολογώντας), ἀλλὰ προσφέροντας καταφύγιο σὲ ἕναν τσακισμένο ὁρίζοντα προσδοκιῶν, ἀπαιτώντας κι ὄχι ἐπαιτώντας, τὸ σεβασμὸ στὴ μοίρα τοῦἀνήμπορου. Ἡ τρυφερότητα τῆς γραφῆς, προϋποθέτει τὴν σκληρότητά της, τὴνἀνάπτυξη ἐκ μέρους της πολλαπλῶν γραμμῶν ἄμυνας ἐνάντια σὲ ὅσουςἐπιθυμοῦν τὴ χαλάρωση τοῦ τόνου της τείνοντας χεῖρα φιλίας.

Ἡ ἐπιφυλακτικὴ στάση τῆς ποίησης ἀπέναντι στὴν ὅποια ἀνάγνωσή της διασώζει, ἂν ὄχι τὸ νόημα, τουλάχιστον τὴν ἀξιοπρέπειά της, καθὼς σκληραγωγεῖ τοὺς κοινωνούς της, κάνοντας ὅσους τὴν πλησιάσουν νὰ τὸσκεφτοῦν δυὸ φορές. «Εἶναι βαριὲς οἱ λέξεις, μὴ πασχίζεις ἄλλο πιὰ νὰ τὶς μετακινήσεις»⁹, προειδοποιεῖ ὁ Β.Λ. καὶ πράγματι δὲν προσφέρεται ὁ λόγος αὐτὸς γιὰ ποιητικὴ “γυμναστική”. «Σεσημασμένος εἶμαι. Ἔχετε τὰ γραφικά μουἀποτυπώματα/ μπορεῖτε νὰ μὲ ἀναγνωρίσετε, ὄχι ὅμως καὶ νὰ μὲ διαβάσετε οὔτε νὰ μὲ διαβεῖτε»¹⁰. Ἡ ἰδιοσυγκρασιακὴ ἀντίσταση τῆς ποίησης τοῦ Λεοντάρη σὲ μιὰδραματικὴ ἐκφόρτιση πρὸς τὰ ἔξω ἑνὸς ζέοντος κόσμου καὶ ἡ ψύχραιμη θέρμη τοῦ λόγου του, στοιχειοθετοῦν ἕνα ξεχωριστὸ ἦθος γραφῆς. Ὑπὲρ τοῦ ἠθικοῦπλεονεκτήματος τῆς ποίησής του, συνηγορεῖ καὶ ἡ διαρκὴς διερώτηση ποὺδιατρέχει ὅλο τὸ σῶμα τῆς γραφῆς του, σχετικὰ μὲ τὸ «δικαίωμα» τοῦ ποιητῆ νὰμιλᾶ, νὰ πιάνει στὸ στόμα του διάφορα θέματα καὶ καταστάσεις. Ὁ δισταγμὸς αὐτὸς δὲν ἀποτελεῖ ἔνδειξη λιποψυχίας, ἀλλὰ ὑπογραμμίζει τὴν ἀπιστία τοῦΛεοντάρη στὴν ἠθικὴ ἀνωτερότητα τοῦ «πνευματικοῦ κόσμου» καὶ στὴδυνατότητα σὲ μιὰ διὰ τοῦ λόγου κάθαρση. Πίσω ἀπὸ κάθε σχεδὸν στίχο τοῦ Β.Λ. διαφαίνεται ἡ πεποίθησή του πὼς ἡ γραφὴ παραεῖναι πεπερασμένη γιὰ νὰχωρέσει τὸ ἄπειρο τοῦ ἀνθρώπου.

   Ἡ ποίησή του ἀσκεῖ ἕναν προγραμματικὸ ἀναγραμματισμό. Τὸ μέλλον γίνεται «νολλέμ»¹¹. Ἀρθρώνει μιὰ πρόταση ἀνατροπῆς τοῦ χρόνου καὶ τοῦ κόσμου. Δὲνἀποδέχεται τὴ μονοσήμαντη φορὰ τῶν πραγμάτων, ἀλλὰ ἐντέχνως καλλιεργεῖτὴν ἀντίληψη μιᾶς ἀνάδρομης ἑρμηνείας. Ἐνσπείρει τὴν ἀμφιβολία στὴν παραδεδομένη γνώση. Προκαλεῖ μιὰ χημικὴ ἀντίδραση ἀντίθετης κατεύθυνσης καὶ προσκρούει πάνω στὴν ἀρχικὴ φορὰ τῆς «αὐθόρμητης» κίνησης τῆς συνήθειας. «Πρέπει νὰ κάνεις τὸ ἀντίδρομο ταξίδι/ ὅσα ἔχεις πεῖ νὰ τὰ ξεπεῖς/ κιὅσα ἔζησες νὰ τὰ ξεζήσεις»¹². Τὸ σημεῖο συνάντησης τῶν ἀντίρροπων τάσεωνὁριοθετεῖ ἕναν κοινὸ τόπο καὶ σηματοδοτεῖ ἕνα σημεῖο ἰσορροπίας. Ἡφαινομενικὰ ἐπαμφοτερίζουσα στάση τοῦ Λεοντάρη ἀπέναντι στὴν ποίησηἀποτελεῖ μιὰ διαρκῆ σχοινοβασία. Κάθε ἄσκοπη ἢ ἀδέξια κίνηση μπορεῖ νὰἀποβεῖ μοιραία. Ὅμως τί ἄλλο εἶναι ἡ ποίηση πέρα ἀπὸ ἀκρίβεια χιλιοστοῦ τῆς γλώσσας, καθὼς κάθε περιττὴ κίνηση μπορεῖ νὰ συντρίψει τὴ ραχοκοκαλιὰ τοῦλόγου;

   Ἔχοντας πρώιμα πεῖ ὅτι «Γιατὶ δὲ θέλω, δὲν μπορῶ, δὲν καταδέχομαι/ ὅσαἔζησα/ τώρα μονάχα ποίηση νά ’ναι»¹³, εἶχε ἐγκαίρως διαγνώσει πὼς ἡ ποίησηἀποτελεῖ τὸ ἵζημα μιᾶς βιοτικῆς ἐμπειρίας. Τὸ κατακάθι μιᾶς διαδρομῆς, ποὺ ἂν κανεὶς τὸ μελετήσει θὰ προβλέψει τὸ παρελθόν του καὶ θὰ διαβάσει σωστὰ τὰἔγκαιρα λάθη του. Τὰ λάθη, ὅπως καὶ τὰ ποιήματα, ἔχουν σημασία ὅταν εἶναιἔγκαιρα, στὴν ὥρα τους, «ἀλλιῶς ὡραῖα». Μετὰ δὲν ἔχουν νοστιμάδα, μοιάζουν φρόνιμα πάθη. Τὸ ἔγκαιρο καὶ τὸ ἀκριβὲς συναπαρτίζουν μιὰ γοητευτικὴ ἀστοχία, ποὺ δὲν εἶναι ἄλλη ἀπὸ τὴν γραφή. Ἡ σταθερὴ ἀπόκλιση τῆς γραφῆς ἀπὸ τὸν βίο, ἀποτελεῖ μέτρο τῆς ἰσχύος της, καθὼς ἡ διάσχιση αὐτὴ –ὅλως παραδόξως–ἀποτελεῖ κοινὴ συνιστάμενη βίου καὶ ποιητικῆς μαρτυρίας. «Δὲν ἤθελα χρησμοὺς καὶ ὁράματα, ζητοῦσα/ ἄλλο πιὰ νὰ μὴν παρασταίνεται τὸ δράμα. Νὰ τελεῖται»¹⁴.

   Ἡ προσφιλὴς τακτικὴ τῆς σύζευξης τῶν ἀντιθέτων σὲ σχήματα ἀνατρεπτικὰ τῶν καθιερωμένων ἐννοιολογικῶν πλεγμάτων, ὅπως π.χ. «παιδικὴ ἀγριότητα»¹⁵ὀξύνει τὸ ἀδιέξοδο, ἀποκαλύπτοντας ἐνδεχόμενα ποὺ σὲ μιὰ πρώτη ἀνάγνωση τοῦ βίου μᾶς διέφυγαν. Ἡ ἀποδυνάμωση τῆς ἕως τώρα ὀπτικῆς μας, μᾶς καλεῖνὰ ἀνοίξουμε τὰ μάτια καὶ νὰ βάλουμε τὰ χέρια στὴ φωτιά. Μιὰ ποιητικὴ ἀφήγηση διεκδικεῖ λόγο ὕπαρξης, ὅταν ὠθεῖ τὸν ἀναγνώστη της νὰ συμμετέχει ἐνεργά, νὰἐμπλακεῖ σωματικὰ στὴν ὑπόθεση τῆς ἀναθεώρησης τοῦ κόσμου. Πυρήνας τῆς γραφῆς εἶναι ἡ ἀμφιβολία, ἡ ἀμφισβήτηση κάθε κατεστημένης «γλώσσας» καὶ ἡδημιουργία μιᾶς «ἀντιγλώσσας». Ἡ «ἀντιγλώσσα» αὐτὴ λειτουργεῖ ἀντιστικτικὰκαὶ ἀντιρροπιστικὰ μὲ τὴν καθιερωμένη. Λειτουργεῖ ὡς ἀντίβαρο, διασφαλίζοντας τὴν ἀποτροπὴ μιᾶς ἀνεξέλεγκτης κυριαρχίας τῆς «κοινῆς γλώσσας» καὶπαράλληλα ἀποτρέπει τὴν πλήρη ἀνατροπή της, πράγμα ποὺ θὰ μετέτρεπε τὸν ποιητικὸ λόγο, ἀπὸ παράβαση σὲ κανόνα καὶ συνεπῶς ἀδρανῆ.

Ἡ ποίησή του κυτταρικὰ ἀντιδημοτική, δὲν φτιάχτηκε ἀπὸ ὑλικὰ ποὺ θὰ τῆςἐπέτρεπαν νὰ γίνει σύνθημα σὲ τοῖχο. Φέρει μαζί της μιὰ «ταραχὴ βυθῶν»¹⁶, ἕναν κλονισμὸ ποὺ ἀποστρέφεται τὴ στατικότητα καὶ δημιουργεῖ ρωγμὲς στοὺς τοίχους, ὅπου πίσω ἀπὸ αὐτούς, μέσῳ αὐτῶν τῶν ρηγμάτων, ἀποκαλύπτονται τὰ πιὸ ἀπωθημένα πρόσωπά μας, ὅσο κι ἂν θεωρήσαμε πὼς μπορούσαμε νὰ τὰκρύψουμε πίσω ἀπὸ τὸν τοῖχο τῆς ποίησης. Ἡ μορφή μας ἀναδύεται ὡς θραῦ­σμα, ἕτοιμη νὰ συντρίψει τὸ ἑνιαῖο εἴδωλο μιᾶς αὐταπάτης. Αὐτὴ ἡ ἐγγενὴς τάση του, νὰ δυναμιτίζει τὸ εὔκρατο κλῖμα τῆς ποίησής μας, καθιστᾶ τὸν Β.Λ. συστηματικὸ ὑπονομευτὴ τῆς καθεστηκυίας τάξης τῶν γραμμάτων.

   Ὁ ἴδιος ὁ Β.Λ. μίλησε γιὰ τὴ διάστασή του μὲ τὴν ποίηση («στὴ δεύτερη διά­στασή του μὲ τὴν ποίηση»)¹⁷, ὅμως ἐκεῖνο ποὺ μέτρησε καθοριστικὰ στὸ βίο τουἦταν ὅταν ἀντιλήφθηκε τὴν ὁριστικὴ διάσταση μὲ τὸ μέσα του («ὁριστικὴ πιὰ ἡδιάστασή μου μὲ τὸ μέσα μου»)¹⁸. Τότε, ἴσως, θὰ ἦταν ποὺ ἀναζήτησε ἔξω τουἕνα ἀσφαλὲς καταφύγιο καὶ στράφηκε στὴν ποίηση, γνωρίζοντας –ἐκ τῶν προτέρων– τὰ δεσμὰ ποὺ εἶχε ἐπιλέξει. Ἐπέλεξε νὰ συντηρεῖ αὐτὴ τὴ διάσταση,ἀποφεύγοντας τὴν ὁριστικὴ ρήξη, τροφοδοτώντας μιὰ ζωτικὴ ἀντίφαση ποὺσυγκρότησε τὰ θεμέλια ἑνὸς ποιητικοῦ οἰκοδομήματος σὲ μόνιμη ταλάντωση.Ὅμως, πῶς ἀλλιῶς θὰ μποροῦσε νὰ παρακολουθεῖ τὸ ἐκκρεμὲς τῆς ὕπαρξης, παρὰ ἀπὸ μιὰ φύση συγγενική, ὅπως ἡ γραφή, ποὺ θὰ εἶχε τὴν ἰδιότητα τοῦ με­τεωρισμοῦ;

   Γνωρίζει τὸ εἰδικὸ βάρος τῶν λέξεων καὶ πόσο στενὸ θεραπευτικὸ εὖρος ἔχει ἡποιητικὴ οὐσία. Πόσο εὔκολα ἀπὸ φάρμακο μπορεῖ νὰ γίνει φαρμάκι. Γιὰ αὐτὸ καὶχρησιμοποιεῖ ζυγαριὰ ἀκριβείας, ὅμως συχνὰ γίνεται τοξικός, καθὼς τὰ ἐπίπεδαἀλήθειας καὶ ἀπογύμνωσης ὑπερβαίνουν τὶς ἀνθρώπινες ἀντοχές. Προκαλεῖ μιὰδιαρκῆ ναυτία, καθὼς πολλοὶ ἀναπτύσσουν δυσανεξία στὴν ὑπαρκτὴπραγματικότητα. Μακριὰ ἀπὸ γιατροσόφια ποὺ ὑπόσχονται ἀνώδυνη λύτρωση ἢπλήρη ἴαση, κάθε δραστικὸ φάρμακο φέρει καὶ παρενέργειες, ποὺ συχνὰ εἶναι καὶ αἰτίες διακοπῆς τῆς ἀγωγῆς. Παραδόξως ὅμως, τὸ ἴδιο τὸ δηλητήριο τοῦλόγου τοῦ Λεοντάρη ἀποτελεῖ καὶ τὸ ἀντίδοτό του, ἀφοῦ ἐπενεργεῖ ὡς καθαρτήριο πῦρ μιᾶς ἐν ὑπνώσει συνείδησης.

   Ἡ δυναμικὴ ἰσορροπία μεταξὺ δύο φαινομενικῶν ἄκρων ποὺ –ἐν τέλει– δὲνἀπέχουν πολὺ μεταξύ τους κατέχει ἀξονικὴ θέση στὸ ἔργο του. Διαρκῶς χαρτογραφεῖ τὸν ἐλάχιστο χῶρο μεταξὺ δυὸ βεβαιοτήτων. Ἡ γκρίζα αὐτὴ ζώνηἀποτελεῖ γόνιμο ἔδαφος γιὰ τὴ σπορὰ τῶν ξυραφιῶν τῆς ἀμφισβήτησης. Τὰξυράφια, λάμψη μαζὶ καὶ ἀπειλή, στέκονται ἐκεῖ, γιὰ ὅσους θελήσουν νὰδιανύσουν μὲ «ἐλαφρὰ πηδηματάκια» τὸ περιθώριο τῶν σελίδων. «Τὸ περιθώριο δὲ μὲ ἔσωσε/ γκρεμίστηκα ἔξω ἀπ’ τὶς σελίδες»¹⁹.

   Τὸ διαρκὲς σφυροκόπημά του στὸν ποιητικὸ λόγο, ἐν τέλει σφυρηλατεῖ τὸμέταλλο τῆς γλώσσας χαρίζοντας ἕνα σχῆμα στὴν ἀγωνία τῆς ὕπαρξης. Ἀπο­μακρύνει ἀπὸ τὸ σῶμα τοῦ λόγου τὸ περιττὸ καὶ πλαδαρὸ καὶ διαμορφώνει ἕνα «σχῆμα λόγου» δραστικὸ καὶ ἀποτελεσματικό, κατάλληλο γιὰ μάχες σῶμα μὲσῶμα. Ἡ ποίηση τοῦ Λεοντάρη «συναισθηματικὰ ἔνοπλη»²⁰ ὅπως εὔστοχα ἔχειἐπισημάνει ὁ Λυκιαρδόπουλος, διεκδικεῖ μέχρις ἐσχάτων τὴ δική της ἐπικράτεια,ἔστω κι ἂν βρίσκεται συχνὰ μεταξὺ διασταυρούμενων πυρῶν.

   Ὁ λόγος του στιγματίζει ἀνεξίτηλα τὴν ἑλληνικὴ ποίηση. Οἱ νέες γενιὲς δὲν μποροῦν νὰ ἀγνοήσουν αὐτὴ τὴν κληρονομικὴ ἐπιβάρυνση, αὐτὸ τὸ «κουσούρι» ποὺ ἐγκαταλείπει στὸν ἄλλοτε ἀρτιμελῆ λόγο ὁ Λεοντάρης, κι ἂν αὐτὸ συμ­βεῖ, τότεἔχουν ἁπλῶς πάρει τὶς θέσεις τους στὶς ἀναπαυτικὲς πολυθρόνες φιλο­λο­γικῶν κοιμητηρίων, χαρούμενες ποὺ βγῆκαν σῶες καὶ ἀβλαβεῖς ἀπὸ τὴν περιπέτεια τοῦβίου. Ἡ οὐλὴ ποὺ χαράζει στὸ σῶμα τῆς ἑλληνικῆς ποίησης δὲν ἀποκαθίσταται μὲ κανενὸς εἴδους αἰσθητικὲς ἐπεμβάσεις, καθὼς μένει ἐκεῖ ἀψευδὴς μαρτυρία μιᾶς ποίησης ποὺ ἀρνήθηκε νὰ ὑποστεῖ μιὰ προσαρμογὴ στὰ αἰσθητικὰ πρότυπα τῶν καιρῶν.

   Τὸ στίγμα τοῦ Λεοντάρη, μὲ πυρωμένο σίδερο καμωμένο, ὁρίζει τὶς ἀκριβεῖς συντεταγμένες ἑνὸς ποιητικοῦ τόπου παραμεθόριου, ἔκκεντρου, στὰ σύνορα τῆςἑλληνικῆς γλώσσας. Ἐκεῖ ὅπου τέμνεται ἡ γλώσσα τοῦ μετανάστη καὶ τοῦπρόσφυγα (ἡ κατεξοχὴν γλώσσα τῆς ποίησης κατὰ τὸν Λεοντάρη)²¹ καὶ τοῦἀκρίτα (ποὺ ἀμύνθηκε ὑπὲρ μιᾶς «μητριᾶς» πατρίδας), καὶ ποὺ διάλεξε, ἑκὼν ἢἄκων, ἕναν τόπο ἰδιότυπης «τιμητικῆς» ἐξορίας. Ὑβρίδιο μιᾶς γλώσσας σὲκατάσταση διαρκοῦς ἔκτακτης ἀνάγκης καὶ μιᾶς λαλιᾶς ποὺ ἔχει τὴν «πολυτέλεια» νὰ φέρει ὡς τιμαλφῆ τὶς διαδοχικὲς διαστρωματώσεις τοῦ ἑλληνικοῦ λόγου. Εἶναι μὲ ὅρους γεωγραφικοὺς ὁ Λεοντάρης, τὸ Φαρμακονήσι τῆς ἑλληνικῆς ποίησης. Τόπος ὅπου ὁ Ἱπποκράτης συνέλεγε πολύτιμα βότανα κατὰ τὴν παράδοση. Τὸ νησάκι αὐτό, βραχονησίδα, βρίσκεται στὰ νότια τῆς νήσου Σάμουἀπ’ ὅπου ἕλκει τὴν καταγωγή του ὁ ποιητής. Στὸ βραχῶδες ἀνάγλυφο τῆς ποίησής του ξεφυτρώνουν orphan drugs, φάρμακα ποὺ προορίζονται γιὰ τὴθεραπεία σπανίων νοσημάτων καὶ ἀνθρωπογεωγραφεῖται ἡ ἔρημος. Ἡ θητεία στὰ σύνορα συνήθως ἀποφεύγεται μὲ κάθε τρόπο. Ὅμως ἐκεῖ, χαράζεται τὸ ὅριο τοῦ ἑλληνικοῦ λόγου, ἀρχὴ καὶ τέλος μαζί.

   Ἡ παρουσία τοῦ Λεοντάρη ἀναδιατάσσει τὸν λογοτεχνικὸ χάρτη, καθὼς μετατοπίζει βίαια τὸ κέντρο βάρους τῆς ἑλληνικῆς ποίησης. Στρεβλώνει τὸνἰσχύοντα ἄξονα περιστροφῆς καὶ καθιστᾶ τὸ «ἔκκεντρο» σημεῖο ἀναφορᾶς. «Τὸκέντρο διαρκῶς διαστέλλεται/ Ἔτσι ὅλους μᾶς ἐγκλείει καὶ μᾶς ἀποκλείει/ κι ὅλαἔτσι ἀποκτοῦν ὑπόσταση μόνο καθὼς ἀπομακρύνονται κι ἀραιώνουν/ ψυχὲς καὶσώματα ἐξαχνωμένα»²². Ἐπιβάλλει τοὺς δικούς του ὅρους σὲ ἕνα παιχνίδιἐξαρχῆς χαμένο, κερδίζοντας μιὰ ἧττα στὰ σημεῖα. Ὅσοι βιαστοῦν νὰπαρακάμψουν τὸν σκόπελο αὐτό, θὰ ἀξιωθοῦν τὸν τίτλο τοῦ ποιητῆ τοῦ γλυκοῦνεροῦ, γιατὶ ἀλίμονο ἂν ἀκόμη ἀποζητοῦμε τὴ βολή μας. Μιὰ ποίηση ποὺξεβολεύει, ἕνας λόγος ἐνοχλητικός, δὲν ἀποφεύγεται μὲ ἐπιδέξιες μανοῦβρες ἢμὲ κερὶ στὰ αὐτιά. Σὲ αὐτὴ τὴ βραχονησίδα θὰ βροῦν καταφύγιο οἱ ἀπελπισμένοι τῆς γραφῆς καὶ θὰ συντριβοῦν οἱ ταξιδιῶτες τῆς πρώτης θέσης.

Ὁ Λεοντάρης ἀποφάσισε νὰ παίξει κορῶνα-γράμματα τὸ κεφάλι του στὰ γράμ­μ­ατα. Ἔριξε τὸ κέρμα (ὀβολὸς) στὸν ἀέρα, ἀλλὰ δὲν ἄφησε τὴ μοίρα ἢ τὴν τύχη νὰδιαλέξει. Πείραξε τὸ κέρμα καὶ ἔβαλε τὸ χέρι του ὥστε αὐτὸ νὰ μὴν «καθίσει» οὔτε πρὸς τὴν πλευρὰ τῶν γραμμάτων (καταπλακώνοντας τὸ κεφάλι, τὸ πρό­σωπο τοῦ ποιητῆ), ἀλλὰ οὔτε καὶ νὰ «κάτσει» στὴ μεριὰ τῆς μορφῆς τοῦ δη­μιουργοῦ(ἀκυρώνοντας τὰ γράμματα). Ἔθεσε ἕναν ἀνέφικτο –ἐνδεχομένως– στόχο, νὰκατορθώσει νὰ κρατήσει τὸ νόμισμα ποὺ ἔχει πάντα δυὸ ὄψεις, ὄρθιο μετὰ τὴρίψη του, νὰ τὸ ἰσορροπήσει στὴν ἐλάχιστη φλοῦδα ὕλης ποὺ ἐπιτρέπει νὰφανερώνονται καὶ οἱ δυὸ πλευρές του. Τὸ θρίλερ αὐτὸ ἐκτυλίσσεται ἐρήμην τῶν θεατῶν καὶ ἡ κατάληξή του παραμένει ἐκκρεμής. «Ἂς μὲ ὀνειδίσουν/ ὅσοι προσβλέπουν στὸ ἀποτέλεσμα/ σ’ αὐτὸ τὸ ἀπόβλητο τοῦ τέλους ποὺ ρυπαίνει τὰἱερά/ Ἂς μὲ ἀκυρώσουν οἱ κριτὲς στοὺς πίνακές τους»²³.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Βύρων Λεοντάρης: Ἑνότητα ΣΤΙΧΟΜΑΝΤΕIA, στὴ συλλογὴ Ἐν γῇ ἁλμυρᾶ, ἐκδόσειςἜρασμος 1996, σελ. 51. — 2. Β.Λ.: «Ἱωσήφ, Βουλευτὴς Ἀριμαθαῖας ΙΙΙ», στὴ συλλογὴΨυχοστασία, ἐκδόσεις Προτάσεις 1972, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασία (Ποιήματα 1949-1976), ἐκδόσεις Ὕψιλον 1983, σελ. 194. — 3. Β.Λ.: «Ἕναςἀποφυλακισμένος τὸν Δεκέμβρη ΙΙ», στὴ συλλογὴ Κρύπτη, ἰδιωτικὴ ἔκδοση 1968, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασία ὅ.π., σελ. 165. — 4. Β.Λ.: Ἐκ περάτων VΙ, στὴσυλλογὴ Ἐκ περάτων, ἐκδόσεις Ὕψιλον 1986, σελ. 25. — 5. Β.Λ.: «Ἀνασύνδεση VIII», στὴ συλλογὴ Ἀνασύνδεση, ἰδιωτικὴ ἔκδοση Ὕψιλον, τώρα στὴ συ­γκεντρωτικὴ ἔκδοσηΨυχοστασία ὅ.π., σελ. 150. — 6. Β.Λ.: Μόνον διὰ τῆς λύπης… ΙΙ, στὴ συλλογὴ Μόνον διὰτῆς λύπης…, ἐκδόσεις Σημειώσεις 1976, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασία,ὅ.π., σελ. 214. — 7. Β.Λ.: «Ἄνθρωποι», ἀπὸ τὴν ἑνότητα ΠΑΛΑΙΟΙ ΚΗΠΟΙ, στὴ συλλογὴΓενικὴ Αἴσθηση, ἰδιω­τικὴ ἔκδοση 1954, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασίαὅ.π., σελ. 9. — 8. B.Λ.: Ἐκ περάτων V, στὴ συλλογὴ Ἐκ περάτων ὅ.π., σελ. 22. — 9. Β.Λ.: «Αἰχμαλωσία V», στὴ συλλογὴ Ἡ Ὁμίχλη τοῦ Μεσημεριοῦ, ἰδιωτικὴ ἔκδοση 1959, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασία ὅ.π., σελ. 124. — 10. Β.Λ.: Ἑνότητα Ἐκτός, στὴ συλλογὴ Ἕως…, ἐκδόσεις Νεφέλη 2003, σελ. 19. — 11. Β.Λ.: Μόνον διὰ τῆς λύπης… VII, στὴ συλλογὴ Μόνον διὰ τῆς λύπης…, τώρα στὴ συγκε­ντρωτικὴ ἔκδοσηΨυχοστασία ὅ.π., σελ. 219. — 12. Β.Λ.: Ἐκ περάτων IV, στὴ συλλογὴ Ἐκ Περάτων ὅ.π., σελ. 15. — 13. Β.Λ.: «Νυχτερινὰ V», στὴ συλλογὴ Ἡ Ὁμίχλη τοῦ Μεσημεριοῦ, τώρα στὴσυγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασία, ὅ.π., σελ. 126. — 14. Β.Λ.: Ἑνότητα Ἐκτός, στὴσυλλογὴ Ἕως… ὅ.π., σελ. 21. — 15. Β.Λ.: Ἀπὸ τὴ φράση «μέρες τῆς παιδικῆςἀγριότητας», Ἐκ περάτων Χ, στὴ συλλογὴ Ἐκ περάτων ὅ.π., σελ. 33. — 16. Β.Λ.: «Αἰχμαλωσία V», στὴ συλλογὴ Ἡ Ὁμίχλη τοῦ Μεσημεριοῦ, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴἔκδοση Ψυχοστασία, ὅ.π. σελ. 123. — 17. Β.Λ.: «Αἵνιγμα IV», στὴ συλλογὴ Ψυχοστασία, τώρα στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση Ψυχοστασία ὅ.π., σελ. 203. — 18. Β.Λ.: ἙνότηταΣΤΙΧΟΜΑΝΤΕΙΑ, στὴ συλλογὴ Ἐν γῇ ἁλμυρᾷ, ὅ.π., σελ. 48. — 19. Β.Λ.: ἙνότηταΣΤΙΧΟΜΑΝΤΕΙΑ, στὴ συλλογὴ Ἐν γῇ ἁλμυρᾷ, ὅ.π., σελ. 51. — 20. Γεράσιμος Λυκιαρδόπουλος: Ἀπὸ τὴ φράση «…ἔκφραση ἑνὸς κόσμου ποὺ ἐξακολουθεῖ νὰ στέκειἀκόμα συναισθηματικὰ ἔνοπλος…», στὸ κείμενο «Ἡ Ποίηση τοῦ Β. Λεοντάρη, Σχέδιο γιὰμιὰ ἀναδρομή», στὴν συγκεντρωτικὴ ἔκδοση δοκιμίων τοῦ Β.Λ. Ἀναφορές, ἐκδόσειςἜρασμος 1979, σελ. 65. — 21. Β.Λ.: Ἀπὸ τὴ φράση «Δὲν ὑπάρχει ἄλλο γλωσσικὸ ἰδίωμα γιὰ τὴν ἑλληνικὴ ποίηση, πα­ρὰ ἡ γλώσσα τοῦ πρόσφυγα, τοῦ μετανάστη, τοῦ ἐξόριστου, τῆς διασπορᾶς, ἡ γλώσσα τοῦ Ἕλληνα σὲ συνεχῆ κατάσταση ἀνάγκης», στὸ κείμενοΘέσεις γιὰ τὸν Καρυωτάκη, στὴ συγκεντρωτικὴ ἔκδοση δοκιμίων τοῦ Β.Λ. Κείμενα γιὰτὴν Ποίηση, ἐκδόσεις Νεφέλη 2001, σελ. 23. — 22. Β.Λ.: Ἑνότητα ΕΚΤΟΣ, στὴ συλλογὴἝως…, ὅ.π., σελ. 10. — 23. Β.Λ.: Ἑνότητα Ἐκτός, στὴ συλλογὴ Ἕως…, ὅ.π., σελ. 27.

http://periodikokoukoutsi.blogspot.gr/

Μία δασκάλα δὲν συμπαθοῦσε καθόλου ἕνα μαθητή της Ὥσπου ἔμαθε τὸ τραγικὸ μυστικό του…

Πρὶν ἀπὸ πολλὰ χρόνια σὲ ἕνα Δημοτικὸ σχολεῖο τῆς Ἀμερικανικῆς ἐπαρχίας ὑπῆρχε μία δασκάλα. Τὸ ὄνομά της ἦταν κυρία Τόμπσον.

Τὴν πρώτη μέρα τῆς καινούργιας σχολικῆς χρονιᾶς, στάθηκε μπροστὰ ἀπὸ τὰ παιδιὰ τῆς πέμπτης τάξης, τοὺς συστήθηκε καὶ στὴ συνέχεια τοὺς εἶπε ἕνα μεγάλο ψέμα.

Ὅπως καὶ οἱ περισσότεροι ἄλλωστε δάσκαλοι, κοίταξε τοὺς μαθητές της καὶ τοὺς εἶπε ὅτι θὰ τοὺς ἀγαπάει καὶ θὰ τοὺς προσέχει ὅλους τὸ ἴδιο.

Ἀλλὰ αὐτὸ ἦταν ἀδύνατον, γιατί ἐκεῖ στὴν μπροστινὴ σειρά, κάθονταν ἕνα μικρὸ ἀγόρι, ὁ Τέντυ Στάλλαρντ. Ἡ κυρία Τόμπσον εἶχε παρατηρήσει τὸν Τέντυ ἀπὸ τὴν προηγούμενη χρονιὰ καὶ δὲν τὸν συμπαθοῦσε ἰδιαίτερα. Δὲν ἔπαιζε μὲ τὰ ἄλλα παιδιά, δὲν συμμετεῖχε στὴν τάξη, τὰ ροῦχα του ἦταν συνέχεια βρώμικα καὶ σίγουρα δὲν ἔκανε ὅσο συχνὰ ἔπρεπε μπάνιο.

Ὁ Τέντυ ἦταν ἕνα παιδὶ ποὺ τὴν δυσαρεστοῦσε ὅποτε τὸν ἔβλεπε γιὰ αὐτὸ καὶ ἀπολάμβανε τὶς στιγμὲς ποὺ σχημάτιζε μὲ τὸν κόκκινο στυλὸ της τὰ τεράστια Χ στὰ τετράδιά του, ἔσβηνε τὰ…λάθη του ἢ βαθμολογοῦσε μὲ 6 καὶ μὲ 5 τὶς ἐργασίες του.

Στὸ σχολεῖο, ὅπου δίδασκε ἡ κυρία Τόμπσον, ἦταν ὑποχρεωμένη νὰ ἐλέγχει τὸ παρελθὸν ὅλων τῶν παιδιῶν ποὺ ὑπῆρχαν στὴ τάξη της. Ἀκόμη καὶ τοῦ μικροῦ Τέντυ. Ἔτσι ὅταν ἄνοιξε τὰ ἀρχεῖα του, τὴν περίμενε μία μεγάλη ἔκπληξη.

Ὁ δάσκαλος ποὺ εἶχε τὸν Τέντυ στὴν πρώτη τάξη τοῦ Δημοτικοῦ ἔγραφε γιὰ αὐτόν: «Ὁ Τέντυ εἶναι ἕνα ὑπέροχο παιδὶ ὅλο χαμόγελο.

Εἶναι ὀργανωτικός, μελετηρὸς καὶ ἔχει καλοὺς τρόπους.

Εἶναι μία ἔμπνευση γιὰ τὰ παιδιὰ ποὺ βρίσκονται γύρω του.»

Ἡ δασκάλα ποὺ εἶχε τὸν Τέντυ στὴ Δευτέρα Δημοτικοῦ ἔγραφε: «Εἶναι ἐξαιρετικὸς μαθητής, τὸν συμπαθοῦν πολὺ οἱ συμμαθητὲς του ἀλλὰ ὁ ἴδιος μοιάζει πολὺ προβληματισμένος ἐπειδὴ ἡ μητέρα του πάσχει ἀπὸ μία ἀνίατη ἀσθένεια καὶ ἡ ζωὴ στὸ σπίτι του πρέπει νὰ εἶναι πολὺ δύσκολη.»

Ἡ δασκάλα ποὺ τὸν δίδαξε στὴν Τρίτη Δημοτικοῦ ἔγραφε: «Ὁ θάνατος τῆς μητέρας του τοῦ στοίχισε πολύ. Ὁ ἴδιος προσπαθεῖ νὰ κάνει ὅ,τι καλύτερο μπορεῖ, ἀλλὰ ὁ πατέρας του δὲν τοῦ δείχνει μεγάλο ἐνδιαφέρον. Ἡ ἄσχημη κατάσταση στὸ σπίτι θὰ τὸν ἐπηρεάσει πολὺ σύντομα, ἂν δὲν ἀλλάξει γρήγορα κάτι.»

Ὁ δάσκαλος τοῦ Τέντυ στὴν Τετάρτη Δημοτικοῦ ἔγραφε: «Ὁ Τέντυ ἔχει παραιτηθεῖ καὶ δὲν δείχνει κανένα ἐνδιαφέρον γιὰ τὸ σχολεῖο. Δὲν ἔχει πολλοὺς φίλους καὶ πολλὲς φορὲς κοιμᾶται στὴν τάξη.»

Ἡ κυρία Τόμπσον συνειδητοποίησε τὸ πρόβλημα καὶ αἰσθάνθηκε ντροπὴ γιὰ τὸν ἑαυτό της. Αἰσθάνθηκε ἀκόμη χειρότερα, ὅταν ὅλοι οἱ μαθητές της, τῆς ἔφεραν χριστουγεννιάτικα δῶρα τυλιγμένα μὲ ἀστραφτερὰ περιτυλίγματα καὶ ὄμορφες κορδέλες. Ὅλοι, ἐκτὸς ἀπὸ τὸν Τέντυ. Τὸ δικό του δῶρο ἦταν ἀδέξια τυλιγμένο σὲ ἕνα βρώμικο, καφὲ χαρτὶ ποὺ μᾶλλον πρὶν ἦταν ἡ σακούλα ἑνὸς παντοπωλείου.

Ἡ κυρία Τόμπσον δυσκολεύτηκε νὰ τὸ ἀνοίξει. Τὰ περισσότερα παιδιὰ γέλασαν ὅταν ἔβγαλε ἀπὸ μέσα ἕνα βραχιόλι ποὺ εἶχε φτιάξει ὁ ἴδιος μὲ σπάγκο καὶ πέτρες ἀλλὰ καὶ ἕνα ἀνοιχτό, μισογεμάτο μπουκάλι μὲ ἄρωμα. Σηκώθηκε ἀπὸ τὴ θέση της καὶ σταμάτησε ἀπότομα τῶν γέλιο τῶν παιδιῶν ὅταν φώναξε δυνατὰ πόσο πολύ τῆς ἄρεσε τὸ δῶρο του. Στὴ συνέχεια φόρεσε τὸ βραχιόλι καὶ ἔριξε λίγο ἀπὸ τὸ ἄρωμα στὸ χέρι της.

Ὁ Τέντυ ἔφυγε τελευταῖος ἐκείνη τὴ μέρα ἀπὸ τὴν τάξη. Βγαίνοντας ἀπὸ τὴ πόρτα γύρισε πρὸς τὴ δασκάλα του καὶ τῆς εἶπε μὲ θλιμμένη φωνὴ «Σήμερα κυρία μυρίζετε σὰν τὴ μαμά μου!»

Ἡ κυρία Τόμπσον ἔκλαψε πολὺ ἐκείνη τὴ μέρα. Ἀπὸ τότε σταμάτησε νὰ μαθαίνει τὰ παιδιὰ ἀνάγνωση, γραφὴ καὶ ἀριθμητική. Ἀντ΄ “αὐτοῦ, ἄρχισε νὰ τὰ διδάσκει.

Ἀγαποῦσε ὅλα τὰ παιδιὰ ἀλλὰ ἔδινε ἰδιαίτερη προσοχὴ στὸν μικρὸ Τέντυ. Κάθε φορᾶ ποὺ τὸν βοηθοῦσε στὰ μαθήματά του, τὸ μυαλὸ του ἐμοίαζε νὰ ζωντανεύει.

Ὅσο περισσότερο τὸν ἐνθάρρυνε, τόσο πιὸ γρήγορα ἀπαντοῦσε στὶς ἐρωτήσεις της. Μέχρι τὸ τέλος τοῦ ἔτους, ὁ Τέντυ εἶχε γίνει ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ ἔξυπνα παιδιὰ τῆς τάξης καί, παρὰ τὸ ψέμα της ὅτι θὰ ἀγαποῦσε ὅλα τὰ παιδιὰ τὸ ἴδιο, ὁ Τέντυ ἦταν πλέον καὶ ἐπίσημα ὁ ἀγαπημένος της.

Τὴν ἑπόμενη χρονιὰ ἡ κυρία Τόμπσον ἀνέλαβε πάλι τὴν Πέμπτη Δημοτικοῦ καὶ ἔβλεπε τὸν Τέντυ μόνο στὰ διαλείμματα. Μία μέρα, πρὸς τὸ τέλος τοῦ ἔτους, βρῆκε ἕνα σημείωμα κάτω ἀπὸ τὴν πόρτα τοῦ σπιτιοῦ της. Τὸ σημείωμα εἶχε τὴν ὑπογραφὴ τοῦ Τέντυ καὶ ἔγραφε: «Εἴσαστε ἀκόμη ἡ καλύτερη δασκάλα ποὺ εἶχα ποτὲ στὴ ζωή μου».

Ἔξι χρόνια μετὰ ἡ κυρία Τόμπσον ἔλαβε ἄλλο ἕνα σημείωμα, αὐτὴ τὴ φορὰ μὲ τὸ ταχυδρομεῖο.

Ἦταν πάλι ὁ Τέντυ καὶ τῆς ἔγραφε ὅτι εἶχε τελειώσει τρίτος σὲ βαθμὸ τὸ Λύκειο, ἀλλὰ ἐκείνη ἦταν ἀκόμη ἡ καλύτερη δασκάλα ποὺ εἶχε ποτὲ στὴ ζωή του.

Τέσσερα χρόνια μετά, πῆρε ἄλλη μία ἐπιστολὴ ἀπὸ τὸν Τέντυ. Τῆς ἔγραφε ὅτι εἶναι δύσκολα στὸ Πανεπιστήμιο ἀλλὰ πολὺ σύντομα θὰ ἔπαιρνε τὸ πτυχίο του καὶ μὲ καλὸ βαθμό. Τελείωσε τὸ γράμμα του γράφοντας ὅτι ἀκόμη ἐκείνη εἶναι ἡ καλύτερη καὶ ἡ πιὸ ἀγαπημένη του δασκάλα ποὺ εἶχε ποτέ.

Ἔπειτα ἀπὸ τέσσερα χρόνια ἄλλο ἕνα γράμμα ἀπὸ τὸν Τέντυ ἔκανε τὴν ἐμφάνισή του στὸ ταχυδρομικὸ κουτὶ τῆς κυρία Τόμπσον. Τῆς ἔγραφε ὅτι ἀφοῦ πῆρε τὸ πτυχίο του, ἀποφάσισε νὰ προχωρήσει λίγο ἀκόμη τὶς σπουδές του. Τελείωνε τὴν ἐπιστολὴ γράφοντας ὅτι παραμένει ἡ καλύτερη καὶ ἡ ἀγαπημένη του δασκάλα.

Ἡ κυρία Τόμπσον πῆρε ἀκόμη ἕνα γράμμα ἀπὸ τὸν Τέντυ ἐκείνη τὴν ἄνοιξη. Ἀλλὰ αὐτὴ τὴ φορὰ τὸ ὄνομα μὲ τὸ ὁποῖο ὑπέγραφε,ἦταν διαφορετικό: Δρ. Θίοντορ Φ. Στάλλαρντ. Τῆς ἔγραφε ὅτι εἶχε βρεῖ μία κοπέλα καὶ ἐπρόκειτο νὰ τὴν παντρευτεῖ. Τῆς ἔλεγε ὅτι ὁ πατέρας του εἶχε πεθάνει μερικὰ χρόνια πρὶν καὶ ἀναρωτιόταν ἂν θὰ μποροῦσε ἐκείνη, νὰ καθίσει στὴ θέση ποὺ κάθεται ἡ μητέρα τοῦ γαμπροῦ.

Φυσικὰ ἐκείνη τὸ ἔκανε… Πῆγε στὸ γάμο φορώντας στὸ χέρι ἐκεῖνο τὸ βραχιόλι ἀπὸ πέτρες ποὺ τῆς εἶχε κάνει δῶρο ὁ Τέντυ καὶ φορώντας τὸ ἄρωμα ποὺ τοῦ θύμιζε τὴ μητέρα του. Τὴν στιγμὴ ποὺ ὁ Δρ. Στάλλαρντ τὴν ἀγκαλίασε τῆς ψιθύρισε στὸ αὐτί: «Σᾶς εὐχαριστῶ, κυρία Τόμπσον, γιατί πιστέψατε σὲ μένα. Σᾶς εὐχαριστῶ τόσο πολὺ γιατί μὲ κάνατε νὰ αἰσθανθῶ σημαντικὸς καὶ μοῦ δείξατε πὼς μπορῶ νὰ κάνω τὴ διαφορά».

Ἡ κυρία Τόμπσον μὲ δάκρυα στὰ μάτια τοῦ ἀπάντησε: «Τέντυ, κάνεις πολὺ μεγάλο λάθος. Ἐσὺ εἶσαι αὐτὸς πού μού ἔμαθε ὅτι μπορῶ νὰ κάνω τὴ διαφορά. Δὲν ἤξερα πῶς νὰ διδάξω τοὺς μαθητές μου μέχρι ποὺ σὲ γνώρισα.»

Προσπαθῆστε νὰ μὴν κρίνετε ἀπὸ τὸ περιτύλιγμα καὶ μὴν ὑποτιμᾶτε ποτὲ μὰ ποτὲ τὴν δύναμη ποὺ ἔχετε καὶ ποὺ μπορεῖ νὰ ἀλλάξει τὶς ζωὲς τῶν ἀνθρώπων γύρω σας.

ΑΠΟΛΛΩΝ  ΜΟΝΑΧΟΣ
ΙΕΡΑ ΜΟΝΗ ΔΟΧΕΙΑΡΙΟΥ
ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ

Οι καταστροφές και οι κλοπές αρχαιοτήτων από τους Ναζί κατά την διάρκεια της Κατοχής

Οι καταστροφές και οι κλοπές αρχαιοτήτων από τους Ναζί κατά την διάρκεια της Κατοχής στην Ελλάδα «Για τους Γερμανούς, όλα τα μνημεία ήταν ουρητήρια και κατά προτίμηση το εσωτερικό του Παρθενώνα». Έτσι καταλήγει ο ειδικός τόμος που εξεδόθη το 1946 από το υπουργείο Παιδείας με τίτλο «Ζημίαι των αρχαιοτήτων εκ του πολέμου και των στρατευμάτων κατοχής». 

Εκεί καταγράφονται αναλυτικότατα οι κλοπές ελληνικών αρχαιοτήτων από τα μουσεία, οι λαθρανασκαφές, οι καταστροφές και οι ζημιές μνημείων από τους ναζί. Τα γερμανικά, ιταλικά και βουλγαρικά στρατεύματα απεδείχθησαν ορδές «νέων Ελγιν», που κατέκλεψαν ανεκτίμητης αξίας αρχαιότητες. 

Οι περισσότερες εξ αυτών εστάλησαν στη Γερμανία, στην Αυστρία και σε άλλες χώρες. Κάποιες εξετέθησαν ακόμα και σε μουσεία, ενώ οι πιο πολλές παραμένουν άγνωστο πού βρίσκονται. Ελάχιστες έχουν επιστραφεί στην Ελλάδα. Ο «Τύπος της Κυριακής » αποκαλύπτει στοιχεία από τρεις εκθέσεις που συντάχθηκαν μεταπολεμικά γι’ αυτή τη λεηλασία. 

Πρόκειται για την καταγραφή του υπουργείου Παιδείας, την έκδοση του υπουργείου Ανοικοδομήσεως, το 1947, του Κωνσταντίνου Δοξιάδη, με τίτλο «Θυσίες της Ελλάδος, αιτήματα και επανορθώσεις στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο», και την έκθεση του βρετανικού υπουργείου Πολέμου («Works of Art in Greece. Losses and Survivals», War Office). Τις πλέον λεπτομερείς καταγραφές είχε κάνει το υπουργείο Παιδείας. Από αυτές αποδεικνύεται περίτρανα ότι το Γ’ Ράιχ ήταν «στρατός αρχαιοκαπήλων».

 Ως γνωστόν, τόσο για τις πολεμικές αποζημιώσεις και το κατοχικό δάνειο, που ανέρχονται σε εκατοντάδες δισ. ευρώ, όσο και για τις κλεμμένες αρχαιότητες, η Γερμανία έχει δώσει «ψίχουλα» στην Ελλάδα. Ωστόσο, ουδεμία ελληνική κυβέρνηση έχει διεκδικήσει σθεναρά τις αποζημιώσεις. Υπό το πρίσμα των τελευταίων δραματικών οικονομικών εξελίξεων στη χώρα μας, κοινή πεποίθηση είναι ότι έχει έλθει η ώρα για ανακίνηση της μείζονος αυτής υπόθεσης. Πόσω μάλλον, αφού οι γερμανικές αποζημιώσεις αντιστοιχούν σε ένα πάρα πολύ μεγάλο μέρος του σημερινού ελληνικού χρέους. 

Σύμφωνα με τον τόμο του υπουργείου Ανοικοδομήσεως, «όλους σχεδόν τους αρχαιολογικούς τόπους τούς κατέλαβαν οι δυνάμεις του εχθρού και σε πολλούς προκάλεσαν σημαντικές καταστροφές, γιατί έκλεψαν, κατέστρεψαν, έκτισαν πυροβολικά και έργα, χωρίς να σέβωνται τίποτε. Οι Γερμανοί προκάλεσαν καταστροφές σε 87 αρχαιολογικούς ή ιστορικούς χώρους, οι Ιταλοί σε 39 και οι Βούλγαροι σε 3. Σήμερα, μερικοί σημαντικοί αρχαιολογικοί τόποι, όπως της Βάρης, της Δημητριάδος ή του Παλαιοκάστρου Κρήτης, δεν υπάρχουν». 

Και συνεχίζει: «Έγιναν, όμως, και αυθαίρετες ανασκαφές, που προκάλεσαν την καταστροφή και την κλοπή αρχαιολογικών θησαυρών. Ο,τι βρήκαν στις ανασκαφές αυτές, οι κατακτητές το πήραν μαζί τους και μας μένει ακόμα άγνωστο. Τέτοιες καταστροφές έγιναν από Γερμανούς σε 24 τόπους και από Ιταλούς σε 2. Σημαντικές ήταν και οι κλοπές αρχαιολογικών θησαυρών. Οι Γερμανοί, ειδικότερα, έκλεψαν αρχαιότητες από 42 μουσεία ή αρχαιολογικούς χώρους (σ.σ.: αρχαιολογικές συλλογές, αγάλματα, ανάγλυφα, νομίσματα, χρυσοί στέφανοι, ιερά σκεύη κ.λπ.). 

Οι Ιταλοί έκλεψαν αρχαιότητες από 33 μουσεία ή αρχαιολογικούς χώρους. Οι Βούλγαροι από 9 μουσεία ή αρχαιολογικούς χώρους». Τέλος, λεηλατήθηκαν, καταστράφηκαν, αλλά και υπέστησαν τεράστιες ζημιές πολλές βυζαντινές αρχαιότητες. Και βέβαια, κυρίως εκκλησίες. Εκτιμάται ότι καταστράφηκαν 15 μοναστήρια, μεταξύ των οποίων τα ιστορικής σημασίας Αγίας Λαύρας και Μεγάλου Σπηλαίου, καθώς και 300 εκκλησίες, με έργα μεγάλης πολιτιστικής αξίας.]

 «Επαγγελματίες» βάρβαροι και αρχαιοκάπηλοι Λάκκος σε αίθουσα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, γεμάτος με αγάλματα, πριν καταχωθούν για να σωθούν από τους ληστές – κατακτητές (από το βιβλίο του Β. Πετράκου) Αποκαλυπτικές για τη βαρβαρότητα απέναντι στα παγκόσμιας σημασίας μνημεία, αλλά και τον «επαγγελματισμό» στην αρχαιοκαπηλία, ακόμα και αρχαιολόγων Γερμανών, είναι οι περιγραφές που υπάρχουν στον ειδικό τόμο του υπουργείου Παιδείας το 1946 («Ζημίαι των αρχαιοτήτων εκ του πολέμου και των στρατευμάτων κατοχής»). Ακρόπολη Γερμανοί αξιωματικοί και στρατιώτες με ξιφολόγχες ή άλλα μέσα αποσπούσαν κατεργασμένα μάρμαρα, φτάνοντας συχνά μέχρι την πλήρη καταστροφή σπουδαίων αρχιτεκτονημάτων. 

Δεν σεβάστηκαν ούτε τον Παρθενώνα. Αυτά γίνονταν καθημερινά, για όλο το διάστημα της Κατοχής. Αθήνα Γερμανοί αξιωματικοί πήραν αρχαία κεφαλή γυναικός, σε άριστη κατάσταση, του 4ουαιώνος π.Χ., την οποία χάρισαν στο στρατάρχη Λιστ. Αυτός την έβγαλε από την Ελλάδα (σ.σ.: στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών διευθυντής ήταν ο Βάλτερ Βρέντε, αρχαιολόγος, αλλά ακραιφνής ναζί, με τον οποίο είχε συναντηθεί και ο Χίτλερ όταν είχε έλθει στην Αθήνα). Κεραμεικός Οι χιτλερικοί, κατά την αποχώρησή τους από την Αθήνα, πυροβόλησαν κατά του ανάγλυφου του Χάρωνος. Σούνιο Οι Γερμανοί, κατά την αποχώρησή τους, έκαναν ανατινάξεις κοντά στο Ναό του Ποσειδώνα. Ένα περιστύλιο της ανατολικής πλευράς κομματιάστηκε. Κορωπί Στο σχολείο ήταν συγκεντρωμένη η αρχαιολογική συλλογή. 

Οι Γερμανοί διέλυσαν τελείως αυτή τη συλλογή, πολλά αρχαία αντικείμενα τα χρησιμοποίησαν για να στολίσουν τη λέσχη τους, άλλα τα έκλεψαν και άλλα τα κατέστρεψαν. Ελευσίνα Γερμανοί στρατιώτες διέρρηξαν το μουσείο και αφαίρεσαν αγγεία και διάφορα ειδώλια. Επίσης, οι χιτλερικοί ανέτρεψαν κολόνες και κατέστρεψαν διάφορα αρχαία στο εκεί μουσείο. Ο,τι μπορούσαν το έπαιρναν σαν «ενθύμιο». Με τις αρχαιότητες «προστάτευαν» το υδραγωγείο, το οποίο είχαν μετατρέψει σε καταφύγιο. Αίγινα Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο του 1941 ο Γερμανός αρχαιολόγος Βάλτερ γέμισε τέσσερα κιβώτια αρχαία από την Αίγινα και τα έβγαλε στο εξωτερικό. 

Το τι πήρε αυτός ο «αρχαιολόγος» δεν έγινε δυνατό να εξακριβωθεί, γιατί επί πολλά έτη πριν από τον πόλεμο ο ίδιος έκανε ανασκαφές εκεί. Μυκήνες Το καλοκαίρι του 1941 Γερμανοί στρατιώτες πήραν δύο πλάκες από τον κυκλικό περίβολο των τάφων. Τον Αύγουστο του 1943 πέντε Γερμανοί στρατιώτες μπήκαν στο Θησαυρό του Ατρέως και με κοπίδια, σφυριά κ.λπ. κατέστρεψαν τάφους για να αφαιρέσουν πέντε χάλκινους ήλιους. Αλλοι «συμβάρβαροί» τους πυροβόλησαν με περίστροφα τα λιοντάρια στην Πύλη των Λεόντων. Στο τέλος, οι αχρείοι έγραψαν και τα ονόματά τους, για να μείνουν στην Ιστορία. Ολυμπία Από την παραμονή των μηχανοκίνητων στο χώρο, προξενήθηκαν μεγάλες ζημιές (σ.σ.: δεκάδες εξ αυτών αναφέρονται). 

Και όλα αυτά έγιναν ύστερα από τη διαβεβαίωση του αντιπροσώπου του Γ’ Ράιχ, Αλτενμπουργκ, ότι η Ολυμπία είναι χώρος «που ενδιαφέρει εξαιρέτως τον Χίτλερ». Να φανταστεί κανείς και να μην τον ενδιέφερε εξαιρετικώς! Κόρινθος Γερμανοί αξιωματικοί και διπλωματικοί υπάλληλοι κατά διαστήματα έκλεψαν πολλά αρχαία από το μουσείο της πόλης. Αγία Λαύρα Από φωτιά που έβαλαν οι Γερμανοί, καταστράφηκε ο πάνω όροφος των κελιών του μοναστηριού. Καλαμάτα Γερμανικό πυροβολικό κανονιοβόλησε το βυζαντινό μοναστήρι της Βελανιδιάς, μέσα στο οποίο υπήρχαν πολλές βυζαντινές εικόνες και πολύτιμη βιβλιοθήκη. Χαλκίδα Κατά την περίοδο 1941-1942, οι Γερμανοί αρχαιολόγοι Λάουφερ και Χάρντερ έκαναν ανασκαφές. Τα ευρήματα μεταφέρθηκαν στο Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο στην Αθήνα ή αλλού. Αγνοούνται. Κωπαΐδα Γερμανοί αρχαιολόγοι έκαναν παράνομες ανασκαφές σε σπήλαιο της Κωπαΐδας.

 Ο Λάουφερ έκανε ανασκαφές σε τάφους στην περιοχή. Τα ευρήματα αγνοούνται. Τιθορέα Κοντά στο σταθμό της Τιθορέας οι Γερμανοί έκαναν διάφορες εργασίες. Βρήκαν είκοσι αρχαίους τάφους. Το περιεχόμενό τους δεν παραδόθηκε σε κανέναν Ελληνα αρμόδιο. Θήβα Θρασύτατη διάρρηξη στο μουσείο στις 29 Απριλίου 1941. Πολλά αρχαία εκλάπησαν και προξενήθηκαν μεγάλες ζημιές. Ορχομενός Τον Οκτώβριο του 1944 οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν ως στόχο βολής το μεσαιωνικό κάστρο. Μέρος του δυτικού τείχους γκρεμίστηκε. Βεργίνα Χωρίς καμιά άδεια, ο Γερμανός αρχαιολόγος Εξνερ έκανε ανασκαφές κοντά σε εκείνες του καθηγητή Ρωμαίου, μεταξύ Παλατίσας και Βεργίνας. Βρέθηκαν 4-6 τάφοι. 

Τα ευρήματα δεν παραδόθηκαν στις ελληνικές αρχές, αλλά στη γερμανική στρατιωτική διοίκηση. Τις υποδείξεις των Ελλήνων αρχαιολόγων να μην κάνουν ανασκαφές τις αγνόησαν. Κέρκυρα Από γερμανικούς βομβαρδισμούς καταστράφηκαν: τον Σεπτέμβριο του 1943 ο βυζαντινός Ναός των Αγίων Πατέρων. Οι βυζαντινοί Ναοί του Αγίου Δημητρίου και της Οδηγήτριας (σ.σ.: σε όλους υπήρχαν σπάνιες εικόνες). Η Μητρόπολη των Καθολικών, μνημείο του 16ουαιώνα, που περιείχε έργα εξαιρετικής ιστορικής αξίας, πολύτιμες ιστορικές επιγραφές, εικόνες και άλλα κειμήλια. 

Ο Ναός Ευαγγελισμού. Οι τάφοι των ηρώων της ναυμαχίας της Ναυπάκτου. Η Βιβλιοθήκη (βενετικό κτίριο του 18ου αιώνα), στην οποία υπήρχαν 70.000 τόμοι βιβλίων -μεταξύ αυτών ιστορικά χειρόγραφα, πολλές πρώτες εκδόσεις Ελλήνων και ξένων συγγραφέων (π.χ. η πρώτη έκδοση του Σαίξπηρ). Καλαμπάκα Οι Γερμανοί κατέστρεψαν μέρος της οροφής του επισκοπικού ναού, καθώς και φορητές εικόνες, τις οποίες χρησιμοποίησαν για φωτιά. Σε όλες τις εκκλησίες της Καλαμπάκας, σε Αγία Βαρβάρα, Αγία Τριάδα, Αγιο Γεώργιο, στη διπλή εκκλησία των Αγίων Ιωάννη και Χαραλάμπους, έβαλαν φωτιά και τις κατέστρεψαν. 

Οι Γερμανοί μετέτρεψαν τον επισκοπικό Ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου σε στάβλο. Μετέωρα Καταστράφηκαν ή υπέστησαν μεγάλες ζημιές το Μοναστήρι της Μεταμόρφωσης (Μετέωρον), η Αγία Μονή, ο Αγιος Νικόλαος, ο Αγιος Στέφανος, ο Αγιος Χαράλαμπος, ο Παντοκράτορας, τα Μοναστήρια Ρουσάνου και Αγίου Αθανασίου. Ελασσόνα – Πύθιον Για να μαγειρέψουν, οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν εικόνες. Θεσσαλονίκη Στις 31 Μαΐου 1944 οπλισμένοι Γερμανοί εισέβαλαν στο Μουσείο «Αγιος Γεώργιος» και έκλεψαν μαρμάρινο άγαλμα γυναίκας. Στις διαμαρτυρίες είπαν ψέματα ότι τάχα το μετέφεραν σε καταφύγιο για ασφάλεια, ενώ το έστειλαν στη Βιέννη. Ποτίδαια Τον Απρίλιο του 1941 οι Γερμανοί άρπαξαν όλη την αρχαιολογική συλλογή. Χαλκιδική Κατά τις εργασίες για στρατιωτικά έργα, οι Γερμανοί κατέστρεψαν νεκρόπολη, στην οποία βρέθηκαν σπουδαία αρχαία. Κνωσός Ο στρατηγός Ρίνγκελ έκλεψε από το Μουσείο της Κνωσού έντεκα πήλινα μινωικά αγγεία, μια χάλκινη υδρία και ένα λίθινο αγγείο. 

Για πολλές μέρες, επίσης, μετέφεραν αντικείμενα από το μουσείο στο σπίτι όπου έμενε. Στη συνέχεια, τα έστελνε στη Γερμανία (σ.σ.: αναφέρεται λίστα κλοπιμαίων). Ακόμη, Γερμανοί στρατιώτες έκλεψαν ειδώλια των θεοτήτων του υστερομινωϊκού ΙΙΙ ιερού του ανακτόρου της Κνωσού, ενώ ο βασιλικός τάφος των Ισοπάτων καταστράφηκε ολοκληρωτικά από τους Γερμανούς στο τέλος του 1941 για να χρησιμοποιήσουν το υλικό σε παραπήγματα επάκτιων πυροβολείων.